2016 / 17  E-Bülten
GERİ
DÜNYA MİRAS ALANI ZEYREK CAMİİ VE ÇEVRESİ
 

   Zeyrek Dünya Miras Alanı Haliç’e hâkim bir yamaç üzerinde Atatürk Bulvarı’nın batısında yer almakta olup Molla Zeyrek Camii (eski Pantokrator Manastırı Kiliseleri) ve çevresindeki sokakları içermektedir.

   Bölgenin merkezini oluşturan cami 12. yüzyılda İmparator İoannes Komnenos ve eşi Eirene tarafından büyük bir manastırın merkezi olarak inşa edilmiştir. Manastırın kiliseleri dışındaki bölümlerini taşıyan sarnıçlar dışında bir şey günümüze ulaşmamıştır. Pantokrator İsa’ya (dünya hâkimi İsa) adanmış olan manastırın yan yana üç binadan oluşan kilisesi ortaçağ Bizans mimarisini en iyi temsil eden örneklerden biridir. İyi korunmuş olan kapalı yunan haçı planlı yapılar, boyutları açısından bu tipin en anıtsal örneklerindendir. Bizans kaynakları birçok imparator ve, imparatoriçenin bu manastıra gömüldüğünü bildirmektedir. Manastır V. Haçlı Seferi (1204) sırasında İstanbul’un ele geçirilmesinden sonra haçlılar tarafından yağmalanmıştır.

   İstanbul’un fethinden hemen sonra Osmanlı kentinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere bazı yapılara yeni fonksiyonlar verilmeye başlandığında Pantokrator Manastırı bu kapsamda medreseye dönüştürülmüştür. İstanbul Üniversitesinin tarihi geleneksel bir yaklaşım ile bu medresedeki eğitim başlatılır. Medresede, devrin önde gelen bilim adamları ders vermiştir. Bunlardan “zeyrek” lakaplı (zeki, hazırcevap) Molla Mehmet’ten dolayı yapı ve semt Zeyrek adıyla anılmıştır. Yapının yanında Fatih devrinin önde gelen şahsiyetlerinden Akşemseddin adıyla anılan Molla Şemseddin’in bir tekke tesis ettiği bilinmektedir. Fatih Külliyesi’nin inşasından sonra yapı cami olarak kullanılmıştır. Osmanlı dönemi boyunca onarımlarla yaşatılan yapının ana karakteri özenle korunmuştur. Caminin içerisinde bulunan minber, Bizans döneminin yapı elemanlarının kullanılması ile yapılmış, hem Bizans hem de Osmanlı kültürünü temsil eden bir örnek oluşturmuştur.

   Alanda günümüze ulaşan en eski yapı V. Yüzyıl dolaylarına tarihlenen geç antik çağa ait bir mezar anıtı olan ve bugün Şeyh Süleyman Mescidi adıyla bilinen yapıdır. Bizans devrinde muhtemelen dini amaçla kullanılan yapı Osmanlı devrinde mescit olarak kullanılarak yaşatılmıştır. Batısında yer alan Osmanlı haziresiyle beraber tek kubbeli yapı hem antik çağdan günümüze kültürel birlikteliği taşımaktadır.

   Semtte Molla Zeyrek Camii’nin önünde yer alan Çukur Çeşme, üzerindeki sıbyan mektebiyle bir Osmanlı yapısı olmakla birlikte muhtemelen çeşme manastıra ait ayazmasının suyuyla beslenmektedir. Kent içinde çok az olan doğal su kaynaklarından faydalanarak suyun debisini arttırmak için zeminden yaklaşık 5m. derinde inşa edilen ve merdivenlerden inilerek ulaşılan çeşme şehirdeki birkaç örnekten biridir.

    Bölgede büyük bir hazire olmamakla birlikte bazıları anonim 15 civarında yatır bulunmaktadır. Osmanlı toplumunda mezar ölüm yaşam alanları kesin sınırlarla ayrılmadığı için bu yerleşim alanında da sokak dokusu içerisinde konutların arasında, hatta konutların içinde kabirlere mezarlara rastlanmaktadır. Bunlar hem çevrede yaşayanlar hem de tüm İstanbullular tarafında ziyaret edilmektedir. Bunların arasında en meşhuru Mehmet Emin Tokadi makamı olarak bilinen mezardır. Zamanla etrafında bir hazire oluşan bu mezar İstanbul’un en önemli ziyaret yerlerinden bir olmuştur.

 Bu semtte yaşamış olan ve burada yaptırdığı sıbyan mektebiyle eğitime katkı sağlayan, Osmanlı kültür tarihi açısından önem arzeden simalarından biri olan Şeyhülislam Zembilli Ali Efendi’nin burada yer alan türbesi halkın yoğun ilgisine mazhar olmaktadır.

   Bölge Osmanlı konut dokusu açısından önemli bir birikime sahiptir. Zeyrek camiinin yakınında özellikle 19. yüzyıl öncesi konutları ve bunlarla ilgili taş oda, hamam, mutfak, bahçe duvarları gibi birimler Osmanlı arkeolojisinin verileri olarak günümüze ulaşmıştır. Suriçinde tespit edilebilen en eski evlerden biri bu semtte bulunmaktadır. 19. yüzyıl konut mimarisi açısından da geniş saçakları, konsollarla taşınan çıkmaları, ahşap cephe kaplamaları ile adedi 100’ü bulan ve son devir Osmanlı kent dokusu hakkında önemli bir kaynaktır. 19. Yüzyıl konutları Osmanlı modernleşmesinin, yeni teknolojilerin ve buna paralel olarak değişen toplumsal yapısının tanıkları niteliğindedir.

© Copyright 2015 T.C. İSTANBUL VALİLİĞİ
Bu e-posta, İstanbul Valiliği e-bültenine abone olduğunuz için size ulaştı.
Aboneliğinizi sonlandırmak isterseniz lütfen tıklayınız.
Facebook Twitter Google+ T.C. İstanbul Valiliği